BÜYÜK ÜNLÜ UYUMU NEDİR 41

Türkçede bir sözcük içerisinde bulunan ünlüler ve ünsüzler birbirlerini etkileyerek benzeşir. Bu benzeşme konuşurken uyulan en az çaba yasasından kaynaklanır. Çünkü seslerin çıkış ve boğumlanma noktaları birbirlerine ne kadar yakın olursa, konuşma da o kadar kolay olur.
Türkçede ünlüler dilin ve dudakların durumuna göre iki yönden benzeşmeye girer.

BÜYÜK ÜNLÜ UYUMU

Türkçe bir sözcükte kalın ünlülerden sonra kalın, ince ünlülerden sonra ince ünlülerin gelmesine büyük ünlü uyumu denir. Dilimize özgü bir özellik olan büyük ünlü uyumu Türkçenin en önemli ses kuralıdır. Bu kural Türkçeden başka yalnızca Türkçeyle aynı grupta olan Ural-Altay dillerinde vardır.

Büyük ünlü uyumuna göre kalın ünlüler a,ı, o, u'dan sonra yalnızca kalın ünlüler gelir:
anlam. açık. bana. okul. okşamak, yumurta, yoğurt, uçak... gibi.

İnce ünlüler olan  e, i, ö, ü den sonra da ince ünlüler gelir:

erkek, eğitim, öğretmen, ödev, ö/gür. yüzmek, işçi, yönetici, yöntem... gibi.

Büyük ünlü uyumuna göre seslerin sıralanışını şöyle bir çizelgeyle gösterebiliriz:





Büyük Ünlü Uyumuna Uymayan Sözcükler


Yabancı dillerden Türkçeye geçen sözcüklerin bazıları büyük ünlü uyumu kuralına uyar, bazıları da uymaz. Bu sözcükler Türkçe asıllı olmadıkları için Türkçenin
ses kurallarına uyma zorunlulukları yoktur. Ancak, Türkçe oldukları halde büyük ünlü uyumuna uymayan birkaç sözcük vardır. Bu sözcüklerden bazıları başlangıçta kurala uydukları halde, sonradan istanbul ağzının etkisiyle ya da başka nedenlerden dolayı incelmişlerdir:
anne (ana), elma (alma), kardeş (kardaş, kanndaş), hangi (hangi), inanmak, şişman, dahi... gibi.

Bileşik sözcüklerde büyük ünlü uyumu aranmaz:
çiçektozu biçerdöver gecekondu karabiber başkent Karadeniz hanımeli güneybatı akciğer 


Büyük Ünlü Uyumuna Uyan Ekler


Türkçede ekler, genellikle büyük ünlü uyumuna uyar:
anlam duy-mak çiçek-li
anlamlı duy-gu-lu çiçek-siz
anlam-sız duy-gu-la-n-mak çiçek-lik
anlam-sız-la-ş-tır-mak duy-gu-la-n-dır-mak çiçek-çi-lik
Yukarıdaki örneklerde görüldüğü gibi Türkçede ekler sözcüklerin son hecelerine uyar.

Büyük Ünlü Uyumuna Uymayan Ekler

Türkçede bulunan yüzlerce ek içinde yalnızca beşi, büyük ünlü uyumuna uymaz. Bu ekler şunlardır:
-yor -* geliyor, gidiyor, gülüyor
-ken -* açarken, bakarken, yaşarken
-ki -» akşamki, sabahki, arabanınki
-leyin -* akşamleyin, sabahleyin
-ımtrak -» yeşilimtırak, ekşimtırak, mavimtırak



-imtırak ekinde -i sesi büyük ünlü uyumuna uyar. Bazı bölge ağızlarında bu
ekler büyük ünlü uyumuna uygun olarak söylenir:
acımtırak, ekşimtırak. geceleyin, akşamlayın... gibi.


Yabancı Sözcüklere Gelen Ekler

Yabancı dillerden Türkçeye geçen bazı sözcüklere gelen ekler, büyük ünlü uyumuna uymaz:
dikkat -* dikkatli, dikkatsiz
emsal —* emsali, emsalsiz
harf -» harfler, harfli, harfsiz
hal -* hali, halsiz
saat —» saatçi, saatler
Bu sözcüklerin hecelerinde bulunan ünlüler görünüşte kalın olmakla birlikte ince söylenir. Bu nedenle, bu sözcüklere gelen ekler de söyleniş biçimine uyarak ince olur. 

Post a Comment

Daha yeni Daha eski