ÜNLÜ HARFLERİN ÜNLÜLERİN ÖZELLİKLERİ

ÜNLÜLERİN ÖZELLİKLERİ
Ünlüler, ağzımızın değişik biçimler alması sonucunda bazı değişikliklere uğrar. Bu nedenle ünlüler de kendi aralarında çeşitli özellikler gösterir.
ÇIKIŞ YERLERİNE GÖRE ÜNLÜLER
Ünlüler, dil, çene ve dudakların aldıkları duruma göre kalın ve ince ünlüler, düz ve yuvarlak ünlüler, geniş ve dar ünlüler olmak üzere üç bölüme ayrılır:
KALIN VE İNCE ÜNLÜLER
Türkçede bulunan sekiz ünlüden dördü kalın, dördü incedir. Kalın ve ince ünlüler, Türkçenin en önemli ses kuralı olan büyük ünlü uyumu kuralını oluşturur.
Bu nedenle kalın ve ince ünlüler dilimizde çok büyük bir önem taşır.
Kalın Ünlüler
Ağız boşluğunda dilin geriye çekilmiş durumunda çıkarılan ünlülere kalın ünlüler denir. Kalın ünlüler ağız boşluğunun arka kısmında oluşur. Bu nedenle bu
ünlülere art ünlüler adı da verilir. Kalın ünlüler şunlardır:
a, ı, o, u
İnce Ünlüler
Ağız boşluğunda dilin ileri doğru sürülmüş durumunda çıkarılan ünlülere ince
ünlüler denir, ince ünlüler ağız boşluğunun ön kısmında oluşur. Bu nedenle bu
ünlülere ön ünlüler adı da verilir. İnce ünlüler şunlardır:
e, i, ö, ü
DÜZ VE YUVARLAK ÜNLÜLER
Ünlülerin çıkarılışı sırasında dudaklar, düz, yayvan ve yuvarlak şekil alır. Bu
nedenle ünlüler dudakların aldıkları şekillere göre düz ya da yuvarlak ünlüler olarak adlandırılır.

 
Düz Ünlüler
Dudakların düz ve yayvan durumunda çıkarılan ünlülere düz ünlüler denir:
a, e, ı, ı
Yuvarlak Ünlüler
Dudakların yuvarlak ve büzülmüş durumunda çıkarılan ünlülere yuvarlak ünlüler denir:
o, ö. u. ü
GENİŞ VE DAR ÜNLÜLER
Ünlüler çıkarılırken çene açılır, daralır. Böylece ağız boşluğunda genişlemeler
ve daralmalar oluşur. Çenenin ve ağız boşluğunun durumuna göre çıkarılan ünlülere geniş ve dar ünlüler denir.
Geniş Ünlüler
Alt çene düşük ve ağız boşluğunun geniş olduğu durumda çıkarılan ünlülere
geniş ünlüler denir:
a, e, o. ö
Dar Ünlüler
Alt çenenin az düşük ve ağız boşluğunun dar olduğu durumda çıkarılan ünlülere dar ünlüler denir:
ı, i. u. ü
  
Bu duruma göre ünlülerin tüm özelliklerini bir çizelgede şöyle gösterebiliriz:






 
ÇIKIŞ BİÇİMLERİNE GÖRE ÜNLÜLER
Ünlülerin özelliklerini belirtirken yaptığımız açıklamalardan da anlaşılacağı gibi, ünlülerin çıkış biçimlerini ağız, çene, dil, diş, diş etleri ve dudakların durumu etkiler. Türkçe, ünlüler yönünden zengin bir dil olduğu ve Turkçede ünlülerle ilgili önemli ses kuralları bulunduğu için ünlülerin çıkış biçimleri aşağıdaki resimlerde gösterilmiştir:
0 " a" sesi çıkartılırken, çene aşağıdadır, dil alı sıra dişlere dayanır. Dudaklar düz ve yayvan durumdadır. Sesin boğumlanma noktası ağzın arka kısmındadır. Bu durumda "a" sesi kalın, geniş ve düz bir ünlüdür.
  
s "e" sesi çıkartılırken, ağız çok açık değildir. Dilin ön kısmı, öne doğru kalkar ve alt sıra dişlerin arkasına değer. Sesin boğumlanma noktası ağzın ön kısmındadır. Dudaklar geniş ve düzdür. Bu durumda "e" ince, geniş ve m "ı" sesi çıkartılırken, ağız dar, çene yarı kapalıdır Dil ucu geriye doğru
çekilir ve alt diş etlerine değer. Sesin boğumlanma noktası ağzın arka kısmındadır. Dudaklar dar ve düzdür. Bu durumda "ı" kalın, dar ve düz bir ünlüdür. m "i" sesi çıkartılırken ağız ve çene dardır. Dilin ön kısmı one doğru kabarır ve alt sıra dişlere değer. Sesin boğumlanma noktası ağzın ön kısmındadır.
Dudaklar dar ve düzdür. Bu durumda "i" ince. dar ve düz bir ünlüdür. 
H " o" sesi çıkartılırken, ağız çok açık değildir. Dudaklar öne doğru uzamış
ve yuvarlak bir biçim almıştır. Sesin boğumlanma noktası ağzın arka kısımlarındadır. Bu durumda "o" kalın, geniş ve yuvarlak bir ünlüdür.
«
a " ö" sesi çıkartılırken, çene aşağı doğru sarkıktır. Dudaklar one doğru uzamış ve yuvarlak bir biçim almıştır. Sesin boğumlanma noktası ağzın ön kısmındadır. Bu durumda "ö" ince. geniş ve yuvarlak bir ünlüdür.
H "u" sesi çıkartılırken, çene "o " sesine göre daha dardır. Sesin boğumlanma noktası ağzın arka kısımlarındadır. Dudaklar öne doğru uzamış
ve yuvarlaklaşmıştır. Bu durumda "u" kalın, dar ve yuvarlak bir ünlüdür.

 
E "ü" sesi çıkartılırken çene az düşüktür. Dudaklar öne doğru çıkmış ve yuvarlaktır. Sesin boğumlanma noktası ağzın ön kısımlarındadır. Bu durumda "ii" ince. dar ve yuvarlak bir ünlüdür.
Bütün bu açıklamalardan sonra ünlülere ait bütün özellikleri bir çizelgeyle
şöyle gösterebiliriz:






KISA VE UZUN ÜNLÜLER
Ünlüler ağızdan çıkarken bazılarının söyleniş süresi kısa, bazılarının da söyleniş süresi uzun olur. Söyleniş süresi kısa olan ünlülere kısa ünlüler, söyleniş
süresi uzun olan ünlülere de uzun ünlüler denir. Türkçede genellikle kısa ünlüler
bulunur. Ancak, bölge ağızlarında ve Türkçede bulunan bazı yabancı sözcüklerde uzun ünlüler bulunur.
Kısa ünlüler: açık, ad, at, ot, ipek, sevgi, köy gibi sözcüklerde bulunan ünlüler
kısa ünlülerdir.
Uzun ünlüler: âlim, âlem, hâlâ, millî, medenî, mükâfat, silâh gibi sözcüklerde
bulunan ve üzerine düzeltme işareti olan ünlüler uzun ünlülerdir. 

Post a Comment

Daha yeni Daha eski